Biblioteka Narodowa używa na swojej stronie plików cookies. Brak zmiany ustawień przeglądarki oznacza zgodę na ich użycie. [zamknij]

Rozmawiać i poznawać: komunikacja, komunikowanie i komunikowanie się

Dodał: Kacper Trzaska,

Technologia produkcji | Zostaw komentarz

lumkness, Talking lines

lumkness, Talking lines, http://www.flickr.com/photos/94275813@N00/203669972/(CC BY 2.0)

Komunikacja

Nierozerwalnym elementem funkcjonowania człowieka w społeczeństwie jest proces komunikacji. Ludzie łączą się w różne grupy, wewnątrz których wchodzą w mniej lub bardziej skomplikowane relacje. Cechą wyróżniającą człowieka spośród wszystkich zwierząt naczelnych jest wykształcona umiejętność komunikowania się, która pozwala na organizację życia społecznego i przekazywanie informacji i wiedzy kolejnym pokoleniom. Każda forma współpracy czy współdziałania opiera się na procesie komunikacji, który określany jest jako niezbędny element społecznego funkcjonowania człowieka i warunek konieczny istnienia relacji społecznych. Każde działanie w społeczeństwie opiera się na akcie komunikacji, który umożliwia reakcję pomiędzy dwiema istotami, dążącymi do realizacji określonych celów czy wartości (jednostki bądź grupy osób). Powstanie nawet najprostszej struktury, organizacji czy sytemu jest bezpośrednio uwarunkowane aktem komunikacji. Czynność ta umożliwia ciągłość cywilizacji. Ludzie porozumiewają się pomiędzy sobą wykorzystując najróżniejsze techniki i metody, co bezpośrednio wpływa na odbiór i recepcję nadawanego komunikatu. Powszechną praktyką jest zamienne używanie terminów komunikacja, komunikowanie i komunikowanie się. Wyraźną cezurę pomiędzy tymi pojęciami wyznacza Słownik Języka Polskiego:

  • komunikacja – ruch polegający na utrzymaniu łączności między odległymi od siebie miejscami, odbywający się środkami lokomocji na drogach lądowych, wodnych i szlakach powietrznych ; połączenie, możliwość przedostania się z jednego pomieszczenia do drugiego ; porozumiewanie się, przekazywanie myśli, udzielanie wiadomości, łączność
  • komunikowanie – podawanie do wiadomości, przekazywanie informacji, zawiadamianie o czymś
  • komunikować się – utrzymywać z kimś kontakt, porozumiewać się, mieć połączenie, łączyć się

Tak zdefiniowane pojęcia można jednoznacznie odróżnić, jednakże pozostają one w ciągłej zależności. Komunikacja jest pojęciem najszerszym, które obejmuje cały proces nadawania i odbioru komunikatu. Natomiast cechą wyznaczającą granicę pomiędzy dwoma pozostałymi pojęciami jest efekt, czyli sprzężenie zwrotne (przypisane komunikowaniu się).

 Komunikowanie się

Proces komunikowania się ludzi pomiędzy sobą może przebiegać na różnych poziomach i wykorzystuje się do niego różne narzędzia, w zależności od intencji nadawcy i kompetencji komunikacyjnych odbiorcy. Do podstawowych elementów procesu komunikowania się zaliczamy:

  • nadawcę
  • przekaz
  • kanał
  • odbiorcę
  • szum
  • kontekst
  • sprzężenie zwrotne

Przez nadawcę rozumiemy osobę, przekazującą zakodowaną treść, która może mieć postać wokalnych, werbalnych lub niewerbalnych znaków. Kanał to sposób przekazywania wiadomości. Jednostka, która odbiera zakodowane treści a następnie poddaje je procesowi dekodowania to odbiorca. Szum to wszelkiego rodzaju zakłócenia (mechaniczne i niemechaniczne), które utrudniają przesyłanie i odbiór wiadomości[1]. Sprzężenie zwrotne to efekt, który został wywołany przez odebranie wiadomości, wpływa na cały proces komunikacji. Warunki przebiegania procesu komunikacji określane są jako kontekst. Komunikowanie się uznajemy za proces, ponieważ w jego wyniku dokonują się dostrzegalne zmiany. Jako trzy podstawowe cechy tego procesu wymienia się:

  • społeczność (do jego przebiegu wymaga się co najmniej dwóch osób)
  • interakcyjność (aby proces komunikowania się mógł przebiegać niezbędne są co najmniej dwa elementy, które będą jego przedmiotem, dodatkowo zakłada się wystąpienie sprzężenia zwrotnego)
  • dwukierunkowość (nadawany komunikat i efekt, który wywoła bezpośrednio wpływ na odbiorcę i nadawcę)

Oprócz cech podstawowych, procesowi komunikowania przypisuje się szereg dodatkowych własności, zależnych od sytuacji komunikacyjnej. Do najczęściej wymienianych można zaliczyć: intencjonalność (każdemu procesowi komunikowania przypisujemy cel, który miałby być osiągnięty; nadawca wysyłając wiadomość zaspokaja swoje potrzeby, wywiera wpływ na innych ludzi i na rzeczywistość), relacyjność (uczestnicy procesu komunikowania pozostają w stałych zależnościach wobec siebie[2], co wpływa na treść i sposób nadawania komunikatu), świadomość (uczestnicy  aktu komunikacji nadają i odbierają sygnały, dlatego też muszą być w pełni świadomi swojej roli), interpretacyjność (osoby zaangażowane w proces komunikacji muszą ciągle dokonywać interpretacji nadawanych sygnałów i zachowań; za każdym razem poziom interpretacji będzie inny, ponieważ jest zależny od indywidualnych cech nadawcy i odbiorcy), nieodwracalność (wiąże się ze sprzężenie zwrotnym, efektem wywołanym przez odbiór widomości; wszystkie wysyłane informacje składają się na obraz nadawcy, wykreowany w umyśle odbiorcy), dynamiczność (proces komunikacji jest niezwykle dynamiczny, dokonanie jakichkolwiek zmian bezpośrednio wpływa na efekt całości), kreatywność (jedna z najatrakcyjniejszych cech, która wiąże się z powstawaniem nowych pojęć i sytuacji, będących wynikiem każdej sytuacji komunikacyjnej), transakcyjność (wszelkie interpretacje nadawanych wiadomości i informacji odbywają się podczas procesu komunikacji, nigdy poza nim; uczestnicy mają bezpośredni wpływ na efekty), nieuchronność (komunikowanie jest nierozerwalnie związane z życiem w społeczeństwie, nie można się nie porozumiewać; niektórzy badacze wskazują na fakt, iż sytuacje pozornie niekomunikacyjne również niosą przekaz).

 Pragmatyka

Pragmatyka bada sposoby posługiwania się mową przez ludzi a także mechanizmy niejawnego przekazywania i uzyskiwania informacji przez wypowiedź oraz mechanizmy jej rozumienia. Jaki zatem jest pragmatyczny aspekt komunikowania się lub co można uznać za nadrzędne cele aktu komunikacji?

Przede wszystkim ludzie komunikują się ze sobą, ponieważ pragną podnieść jakość współdziałania pomiędzy sobą, wspólnie realizują rożne przedsięwzięcia, do których komunikowanie i wymiana myśli jest niezbędna.

Wiążą się z tym jednostkowe cele, spośród których warto wymienić: utrwalanie i regulacja otoczenia społecznego, przekazywanie i utrwalanie wiedzy kulturowej, nadzorowanie działań, poznawanie otoczenia, przyjemność i zabawa, samopoznanie i samorozwój, utrwalanie dziedzictwa kulturowego. Wszystkie cele jednoczy konieczność współdziałania wszystkich uczestników aktu komunikacji.

Po wymienieniu ogólnych celów wskazanym wydaje się być przedstawienie bardziej szczegółowych funkcji komunikowania się w odniesieniu do wariantu językowego i pozajęzykowego. Najczęstszą formą komunikowania ludzi pomiędzy sobą jest użycie języka, dzięki któremu możemy nadawać i odnosić się do otrzymywanych wiadomości.

Podkreśla się, że język nie jest tylko instrumentem komunikacji, ale całym systemem determinującym ten proces.

W języku utrwalone są konkretne wartości i stosunek do rzeczywistości, które przekazywane są kolejnym pokoleniom. Język może ulegać zmianom, otrzymany system jest często modyfikowany w zależności od ogólnego poziomu wartości czy stanu kultury. Języka używamy konstruując akty mowy, które mogą mieć postać pisemną lub ustną. Rozważając funkcje aktu komunikacji należałoby zatem zwrócić szczególną uwagę na mowę i jej użycie.. Podaje się trzy główne funkcje, które pełni wypowiedź:

  • funkcja lokucyjna – w wyniku aktu komunikacyjnego powstaje ciąg graficzny lub foniczny określonego tekstu, który posiada pewne znaczenie
  • funkcja illokucyjna – nadanie komunikatu, pisemnego bądź ustnego, wiąże się z zamierzonym lub niezamierzonym celem który miał wywołać
  • funkcja perlokucyjna – intencja komunikacyjna nadawcy i związany z nią sposób budowy wypowiedzi, wywołuje określone skutki w świecie rzeczywistym (głównie u odbiorcy)

 Język a wypowiedź

Mając na uwadze fakt, iż konstrukcja każdej wypowiedzi jest zależna od nadawcy (jego postawy, intencji, kompetencji komunikacyjnych) należy rozróżnić funkcje języka od funkcji realizowanych przez wypowiedź. Wpływ języka na cały akt komunikacji wyraźnie zaznacza się w funkcjach, które się jemu przypisuje:

  • funkcja poznawcza – budowa języka i sposób jego użycia przekładają się na klasyfikacje otaczającego na świata, dzięki niemu możliwe jest doświadczenie poznawcze rzeczywistości a także utrwalenie tego przeżycia
  • funkcja generatywna – jest to cecha definicyjna języka, który stanowi podstawę do budowy i recepcji części aktu komunikacji

Pomimo ścisłych związków wypowiedzi z językiem, pełni ona odmienne funkcje, do których zaliczamy:

  • funkcję kulturotwórczą – wszystkie działania językowe umożliwiają wyszukiwanie, gromadzenie, przetwarzanie i przekazywanie umiejętności i doświadczeń dla następnych pokoleń
  • funkcja socjalizująca – dzięki językowi możliwe jest jednoczenie członków danej społeczności, a także podtrzymywanie istniejących więzi społecznych

Oprócz jednostkowych funkcji języka i wypowiedzi można wyróżnić również te nadrzędne, przypisywane aktom mowy, które zostały podzielone na: informatywne, obligatywne i konstytutywne. Taki podział znajduje swoje odzwierciedlenie w potrzebach, które mają być zrealizowane poprzez działanie komunikacyjne, bez względu na formę uczestników (jednostkową czy grupową). Do kategorii informatywnej zaliczamy wszystkie wypowiedzi, które zmierzają do zaspokojenia potrzeb informacyjnych. Następuje obustronna wymiana wiadomości, w wyniku której zarówno odbiorca jak i nadawca (świadomie bądź nieświadomie) otrzymuje potrzebne informacje. Grupa wypowiedzi obligatywnych wiąże się z takimi działaniami językowymi, które pociągają za sobą pewne zobowiązania czy obietnice. Zaliczamy do niej dyrektywne i komisywne akty mowy. Do trzeciej grupy włączamy wszystkie akty mowy, których realizacja pociąga za sobą realny wpływ na rzeczywistość. Konstytutywne wypowiedzi to wszystkie akty mowy ekspresywne i deklaratywne.

 Środki

Do każdego aktu komunikacji wykorzystywany jest przynajmniej jeden środek za pomocą którego przekazywany jest sygnał. Często zdarza się, że nadawca nie potrafi właściwie zdefiniować używanej metody, co skutkuje niedostosowaniem formy do treści a w następstwie niezrozumieniem ze strony odbiorcy. Do podstawowych zdefiniowanych środków komunikacji zaliczamy:

  • nośniki sygnałów (papier, płyta, dyskietka komputerowa, taśma magnetofonowa)
  • kody (sygnalizacja świetlna, znaki drogowe, alfabet)
  • instytucje tworzące przekazy (środki masowego przekazu)
  • urządzenia pozwalające na nadawanie i odbiór (telewizor, komputer, odbiornik radiowy)
  • język naturalny
  • znaki językowe (gestykulacja, mimika, słowo mówione)

Jest to typowy podział ze względu na sposób przekazywania wiadomości. W literaturze przedmiotu można spotkać się z licznymi typologiami środków komunikacji. Warto wspomnieć o klasyfikacji ze względu na poziom kontaktu nadawcy i odbiorcy oraz trwałości nadawanego przekazu. Według takich kryteriów rozróżnia się środki: trwałe pośrednie (pismo, druk), trwałe bezpośrednie (rysunek tworzony w obecności widzów), nietrwałe pośrednie (radio, telewizja), nietrwałe bezpośrednie (rozmowa „twarzą w twarz”). Tak zaproponowane klasy można dodatkowo podzielić, uzyskując szersze spojrzenie na problem: trwałe wielokrotne (reprodukcja, druk), trwałe jednokrotne (obraz, nagranie na taśmie, słowo pisane), nietrwałe wielokrotne (telewizja, radio), nietrwałe wielokrotne (pieśń, mimika, gest). Połączenie środków komunikacji z rożnych grup w ciągi pozwala na uzyskanie dużo większych możliwości przez wszystkich uczestników komunikacji.

Nowe technologie w komunikacji

Obecne technologie komunikacyjne oferują ogromne możliwości zarówno w sferze nadawania jak i odbioru przekazów. Początkowo mowa była jedynym środkiem komunikacyjnym, który nakładał ograniczenia na rozmówców (czasowe, przestrzenne). Przede wszystkim jest to środek daleko spersonalizowany, osoby znają siebie nawzajem, wiedzą czego mogą oczekiwać i na co sobie pozwolić. Mowa jest środkiem bezpośrednim, wymagającym widzenia się i dającym możliwość śledzenia reakcji „na bieżąco”. Jest również naturalną formą komunikacji, natura obdarzyła człowieka szeregiem narządów umożliwiających rozmowę i wydawanie artykułowanych dźwięków (struny głosowe, język, uszy). Komunikowanie za pomocą mowy daje możliwość obserwacji reakcji i w następstwie wymiany myśli. Jednakże jest bardzo nietrwała a jej zapis w umyśle człowieka może w znacznym stopniu odbiegać od rzeczywistego przebiegu rozmowy. Przy komunikacji słownej zakłada się współgranie mówienia i słuchania, w tym samym czasie. W tym miejscu pojawia się problem rozpowszechniania i kompetencji słuchaczy. Próbowano utrwalać słowo mówione, tworzono legendy, tradycje, podania (przekazywane wyłącznie ustnie). Pamięć ludzka jest zawodna a to stwarzało możliwość dopowiedzeń czy przekłamań. Powstanie i rozwój pisma a następnie druku umożliwił zwiększenie tempa rozpowszechniania wiadomości i weryfikacji. Słowu pisanemu przypisujemy cechy odwrotne do mowy, tj.: pośredniość, depersonalizację  i sztuczność. Komunikując się w taki sposób nie mamy bezpośredniego kontaktu z odbiorcą, który może być oddalony w czasie i przestrzeni, ponadto koniecznością staje się wykorzystanie materiałów i narzędzi umożliwiających zakodowanie i odczytanie komunikatu. Najnowsze technologie spowodowały zmianę paradygmatu komunikowania społecznego. Zmiany dokonały się na płaszczyźnie gromadzenia, utrwalania, przechowywania i udostępniania informacji.


[1] Rozróżnia się trzy podstawowe rodzaje zakłóceń: psychologiczne (lęk, uprzedzenia), fizjologiczne (choroby słuchu, wady wzroku, zaburzenia percepcji), fizyczne (warunki meteorologiczne, hałas).

[2] Jeżeli są równoważni wobec siebie to wówczas mówimy o relacji symetrycznej, jeżeli natomiast jedna ze stron jest uprzywilejowana to jest to relacja komplementarna.

  • Facebook
  • Wykop
  • del.icio.us
  • Twitter
  • Gwar
  • email

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>